Hỡi Anh Đi Đường Cái Quan Reviewed by Momizat on . Tác giả: Thái Công Tụng Con đường cái quan, chạy dài từ Bắc vô Nam, xuyên qua các đồng bằng duyên hải miền Trung, xuyên đèo, qua suối, với câu hát trữ tình và t Tác giả: Thái Công Tụng Con đường cái quan, chạy dài từ Bắc vô Nam, xuyên qua các đồng bằng duyên hải miền Trung, xuyên đèo, qua suối, với câu hát trữ tình và t Rating:
>>Trang chủ » Sân Chơi Của Khách » Hỡi Anh Đi Đường Cái Quan

Hỡi Anh Đi Đường Cái Quan


Tác giả: Thái Công Tụng

Con đường cái quan, chạy dài từ Bắc vô Nam, xuyên qua các đồng bằng duyên hải miền Trung, xuyên đèo, qua suối, với câu hát trữ tình và trêu ghẹo:

Hỡi anh đi đường cái quan

Dừng chân đứng lại  em than đôi lời

Đi đâu vội lắm ai ơi

Công việc đã có chị tôi ở nhà

Miền Trung gồm những đồng bằng từ Thanh Hoá vào đến Bình Thuận, có nhiều dòng sông chảy qua. Các dòng sông miền Trung cũng rất đa dạng:

. khi ngắn vì phát xuất từ sườn Đông dãy Trường Sơn vốn  không xa bờ biển

. khi dài vì phát nguyên từ đất Ai Lao ( hay có chảy qua đất Lào) và vì  chảy qua các vùng có chế độ mưa khác nhau nên sự phân phối dòng chảy trong năm cũng khác biệt.

Cũng cùng một dòng sông nhưng có thể có nhiều tên khác nhau, tùy theo khúc sông.

Nhiều dòng sông có tính cách lịch sử như sông Danh, sông Bến Hải vì chứng kiến sự phân chia đất nước. Có dòng sông chảy qua vùng có đá vôi ở thượng nguồn như sông Danh, sông Nhật Lệ, có sông chảy qua lưu vực đá phún xuất như sông Ba v.v .

Sông ngòi có khi  hiền hoà trôi, đem phù sa về đồng bằng, tạo nên xóm làng trù phú yên vui nhưng có lúc giận dữ với nước lụt trôi về với dòng chảy mạnh cuốn trôi ra biển người và tài sản.

1. Những dòng sông chính tại các đồng bằng duyên hải miền Trung dọc con đường cái quan

1. Đồng bằng Thanh Hoá

Nhiều dòng sông chính ở đồng bằng này có duyên nợ với đất Lào vì sông Mã bắt nguồn từ tỉnh Lai Châu, xuôi về tỉnh Sơn La nhưng sau đó chảy sang Sầm Nưa đất Lào trên một đoạn đường dài hơn 50 km, trở lại vào đất Thanh Hoá, hội lưu với sông Chu rồi ra biển ở cửa Lạch Trào.

Sông Mã dài 512km, và có một lưu vực rộng 28 400km2. Một phần của trung lưu nàm trên đất Lào .Phía thượng lưu sông Mã có nhiều thác lón nhỏ cũng như những vực là những vũng nước sâu trong lòng sông.  Sông Mã chảy qua nhiều khu vực có nhiều chế độ mưa khác nhau  nên sự phân phối dòng chảy trong năm cũng khá phức tạp : nhiều thác, nhiều vực, và còn có đặc điểm là thường đổi dòng, đổi lạch, nhất là các đoạn phía trên có bãi cát ngầm thường di chuyển vị trí do sự thay đổi của dòng chảỵ. Nhờ Sông Mã nên sự trao đổi hàng hoá giữa miền xuôi và miền ngược rất dễ dàng và phương tiện chính là đò . Dọc sông Mã có sông nhánh như sông Lèn ở bên trái, sông Lò và sông Lường ở bên phải

Sông Chu, dài khoảng 300km, bắt nguồn từ đất Sầm Nưa trên Lào, chảy vào địa phận tỉnh Thanh Hoá ở huyện Thường Xuân và đổ vào sông Mã ở phía bắc thành phố.

Sông Mã cũng dễ lụt như sông Hồng nên cũng có hệ thống đê điều nhằm hạn chế lũ lụt

Đồng bằng này lại có đập Bái Thượng  nên nước trong các kênh mương được dẫn vào ruộng lúa. Ngoài hai sông chính là Sông Mã và sông Chu, còn có những sông nhỏ khác như sông Yên chảy qua các huyện Nông Cống, Quảng Xương và Tĩnh Gia rồi đổ ra cửa Lạch Ghép.

 2. đồng bằng Nghệ An

- sông Cả dài 600km, bắt nguồn từ cao nguyên XiêngKhouang trên Lào, chảy theo hướng TB – ĐN qua nhiều huyện của Nghệ An rồi đổ ra biển ở Cửa Hội. Đoạn hạ lưu có tên sông Lam. Một trong các chi lưu của sông Lam là sông Nghèn chảy theo hướng TB- ĐN trong các huyện Đức Thọ, Can Lộc và Thạch Hà và đổ ra Biển Đông ở Cửa Sót chỉ cách thị xã Hà Tĩnh khoảng 10km phía Bắc. Diện tích lưu vực khoảng 27 200 km2, một phần lưu vực nằm trên đất Lào, chiếm khoảng 35% diện tích.

Sau khi sông Cả chạy qua Con Cuông, thì tiếp nhận nước từ bờ trái là sông Hiếu. Sông này bắt nguồn từ dãy núi Phu Hoat.  Đập Đô Lương trên Sông Cả tưới được nhiều ruộng ở các vùng Yên Thành, Diễn Châu, Quỳnh Lưu .

Từ Đô Lương trở đi, sông Cả đi vào đồng bằng, lòng sông nhiều uốn khúc.

Cách cửa sông 30 km, gần Bến Thủy, sông Cả lại nhận thêm nước từ hai sông là Ngàn Sâu và Ngàn Phố.

Lưu vực sông Cả có diện tích  27 224 km2, trong đó 9 470 km2 thuộc vùng núi Ai Lao (Xieng Khoang và Sầm Nứa)

-Sông Cấm là con sông nhỏ chảy theo hướng N- B, qua chân núi Cấm ỏ huyện Nghi Lộc rồi ra biển ở Cửa Lò.

Đồng bằng Nghệ An gồm các phù sa cận đại lẫn các giải cát duyên hải  như ở Diễn Châu, ở Cửa Lò và Nghi Lộc gần Vinh.. Đặc biệt tại Quỳnh Lưu có nhiều gia đình nuôi hươu lấy lộc nhung bán.

3. đồng bằng Hà Tĩnh

có giãy núi Trường Sơn chạy gần biển, đặc biệt có rặng núi Hồng Lĩnh (tên khác: Ngàn Hống) với 99 ngọn núi hình răng cưa sừng sững chọc trời, nhưng cũng có vài thung lủng rộng ở phiá trong như tại huyện Hương Khê giáp Lào. Câu ca dao:

Bao giờ Ngàn Hống hết cây

Sông Lam hết nước họ này hết quan

để nói về dòng họ gia đình khoa bảng cụ Nguyễn Du.

Có hai dòng sông quan trọng :

- Ngàn Sâu chảy qua thung lũng Hương Khê, chảy theo hướng N- B

-Ngàn Phố  là sông bắt nguồn từ vùng biên giới Việt Lào thuộc huyện Hương Sơn. Trên thượng nguồn sông này có đập chắn ngang tạo ra hồ nhân tạo, hồ Kẻ Gỗ.

Hai sông Ngàn Sâu và Ngàn Phố gặp nhau ở Linh Cảm rồi chảy vào Sông Lam để ra biển ở Cửa Hội. Tại đồng bằng này, các suối ở phía thượng nguồn có phương ngữ là ‘rào’ như ca dao sau đây :

 Đến đây lạ bến lạ rào,

Hõi con chim hồng nhạn, ở phương nào tới đây

Kèo mai, nhớ núi chim bay

Ai nhớ chim muốn hỏi, biết thư bày ra sao ?

4. đồng bằng Quảng Bình

-Sông Gianh, có tên khác là Rào Nậy, Linh Giang dài 155 km, bắt nguồn từ rặng núi đá vôi Giăng Màn (có hình thù kéo dài liên tục nên có tên Giăng Màn) ở biên giới Việt Lào, chảy theo hướng TB – ĐN qua các huyện Tuyên Hoá, Quảng Trạch rồi đổ ra biển ở cửa cùng tên.

-Sông Nhật Lệ, còn có tên khác là Đại Giang chảy trong huyện Bố Trạch và Quảng Ninh rồi đổ ra cửa cùng tên ở cách Đồng Hới khoảng 3 km về phía ĐB.

Tiếng hát ngư ông giữa dòng Nhật Lệ

Tiếng kêu đàn nhạn trên áng Hoành Sơn

Khúc thượng nguồn của sông Nhật Lệ, trong huyện Bố Trạch có tên là sông Sa Lung. Có phụ lưu lớn bên phía phải (hữu ngạn) là sông Trạm ( Kiến Giang). Bền bờ sông Nhật Lệ có di tích lũy Thầy, do Đào Duy Từ xây dựng năm 1631.

Trong đồng bằng, có một phá lớn gọi là phá Hạc Hải, nhiều thủy sản, nằm cách Đồng Hới khoảng 27km về phía Nam.

5. đồng bằng Quảng Trị

-Sông Bến Hải chỉ dài khoảng 60 km, chảy ra Biển Đông ở Cửa Tùng, có cầu Hiền Lương là nơi phân chia hai miền Nam Bắc, nằm ở vĩ tuyến 17, theo hiệp định Geneve 1954

-Sông Thạch Hãn bắt đầu từ sườn Đông dãy Truờng Sơn chảy về biển qua các địa danh Cà Lu, Ba Lòng, thành phố Quảng Trị rồi  hợp với sông  Cam Lộ. Sông này chảy qua vùng đất huyện Cam Lộ,  chảy qua thị xã Đông Hà , đổ vào sông Thạch Hãn, rồi đổ ra Cửa Việt.

Cách thị xã Quảng Trị 4km phía Bắc có địa danh Ái Tử được nhắc nhở qua ca dao :

Mẹ thương con, qua cầu Ái Tử

            Vợ trông chồng đứng núi Vọng Phu

            Một mai bóng xế trăng lu

            Con ve kêu mùa Hạ, biết mấy Thu cho gặp chàng

6. đồng bằng Thừa Thiên

Từ ngoài vào, phải kể:

-Sông Ô Lâu ở địa phận huyện Quảng Điền .

-Sông Bồ là phụ lưu bên trái của sông Hương, bắt nguồn từ vùng núi A Lưới, chảy theo hướng TB – ĐN rồi đổ vào sông Hương ở huyện Phú Vang.

-Sông Hương bắt đầu từ vùng núi huyện Nam Đông, chảy qua huyện Hương Thủy và thành phố Huế, rồi đổ ra phía N phá Tam Giang. Do hai nhánh Tả trạch và Hữu trạch hợp lại ở Ngã Ba Tuần trước khi vào đồng bằng .

Cả ba con sông trên đều chảy vào phá Tam Giang là một phá rất  dài vì chiều dài là 30 km và rộng từ 1 đến 6 km. Ở phía Nam, phá ăn thông với các đầm: Thanh Lam, Hà Trung, Thủy Tú, Cầu Hai và trước trận lụt lịch sử  1999, có hai cửa ăn thông ra Biển Đông là Thuận An và Tư Hiền.

- Hai con sông Nong và Truồi phát xuất từ núi Truồi và đổ vào đầm Cầu Hai.

Đầm Cầu Hai, toả rộng dưới chân núi Bạch Mã (1444m) ngắn và rộng, thông thương với đầm (‘phá’) Tam Giang và đổ ra biển ở cửa Tư Hiền. Nhìn vào bản đồ, phá Tam Giang tương tự như một dòng sông, còn đầm Cầu Hai giống như một cái hồ lớn. Các đầm phá Cầu Hai, Tam Giang này, qua các trận lũ lụt cuối năm 1999, đã có thêm nhiều cửa biển nữa. Riêng phá Tam Giang-Cầu Hai này đã chiếm 1/3 diện tích toàn tỉnh Thừa Thiên và 30% dân số Thừa Thiên sống quanh vùng phá-đầm này. Phá Tam Giang đã trở thành bất hủ với câu ca dao:

Nhớ em anh cũng muốn vô

Sợ truông nhà Hồ, sợ phá Tam Giang

7. đồng bằng Quảng Nam

.-Sông Hàn (tên khác : sông Cẩm Lệ, sông Hà Thân ..tùy theo từng khúc khi chảy qua các địa phương khác nhau) chảy qua thành phố Đà Nẳng rồi đổ ra Vủng Hàn.

-Đứng bên đất Hàn,

Ngó qua Hà Thanh, xanh như tàu lá

Đứng bên Hà Thanh

Ngó qua bên Hàn, phố xá nghênh ngang

 

-Em đứng nơi cửa sông Hàn

Ngó sang bãi biển Tiên Sa

Ngũ Hành Sơn ở trên

Mủi Sơn Trà ngoài khơi

Nghe chuông chùa Non Nưóc

Em nhớ mấy lời thề ước

Anh làm sao cho duyên nợ đuợc vuông tròn

Kèo lòng người xứ Quảng mỏi mòn đợi trông

.-Sông Thu Bồn dài 205 km và lưu vực rộng 10 496 km2. Sông Thu Bồn còn có một phụ lưu khác, gọi là sông Cái (tên khác: sông Chợ Củi), cũng bắt nguồn vùng biên giới Việt-Lào, nối với sông Thu Bồn ở huyện Đại Lộc. Sông Cái lại có một phụ lưu bên phải ở khúc thượng nguồn tên là Sông Bung,  chảy theo hướng TN- ĐB trong huyện Giằng

Sông Thu nước chảy đôi dòng,

Đèn khêu hai ngọn anh trông ngọn nào ?

Muốn tắm mát lên ngọn sông đào,

Muốn ăn sim chín thì vào rừng xanh

Một phụ lưu lớn phía phải sông Thu Bồn có tên là sông Tranh, bắt nguồn từ miền núi huyện Trà Mi, chảy từ Nam lên phía Bắc qua các huyện Hiệp Đức, vùng mỏ than An Hoà Nông Sơn.

Sông Thu Bồn chảy  qua Hội An để đổ ra Cửa Đại (Đại Chiêm). Hội An trước kia nằm sát biển, nay đã lùi sâu vào trong đất liền. Nhờ một nông nghiệp phong phú ở đồng bằng Quảng Nam nên vào thế kỷ 17, qua cảng Hội An, các thương gia người Hoa, người Nhật đã mua và xuất cảng nhiều sản phẩm như tơ lụa, đường, quế, tiêu v.v.

Nối sông Tam Kỳ với sông Thu Bồn là một sông nhỏ ( ‘Trường giang’), chảy song song với bờ biển và đây là tàn tích của một phá nưóc mặn xưa kia càng ngày bị bồi lấp, nằm dọc bờ biển tỉnh Quảng Nam.

8.  đồng bằng Quảng Ngãi

-Sông Trà Bồng chảy trong huyện cùng tên, qua thị trấn Châu Ổ, huyện lị huyện Bình Sơn rồi đổ ra cửa Sa Kì ở vũng Dung Quất:

Đi ngang lên mũi Sa Kỳ

Ngó ra lao Ré, xiết chi nỗi sầu

Lao Ré trong ca dao là Cù Lao Ré, còn gọi là đảo Lý Sơn ỏ ven bờ biển Quảng Ngãi

-Sông Trà Khúc ( còn có tên khác là sông Thạch Nham) dài 120 km, phát nguyên vùng núi phía TN tỉnh Quảng Ngãi và Cao Nguyên, chảy theo hướng TN – ĐB qua thị xã Quảng Ngãi và đổ ra biển ở cửa Cổ Lủy. Trên sông này có đập thủy nông Thạch Nham xây vào thời đệ nhất Cọng Hoà năm 1959

Ai về Thiên Ấn sông Trà

Có thương thì hãy ghé nhà thăm em

-Sông Vệ bắt nguồn ở phía TN huyện Ba Tơ, chảy theo hướng TN- ĐB qua các huyện Nghĩa Hành, Tư Nghĩa trong tỉnh Quảng Ngãi, rồi đổ ra cửa Cổ Lủy ở phía Đ thị xã Quảng Ngãi.

-sông Trà Cầu là một sông nhỏ, bắt nguồn từ vùng Ba Tơ, chảy qua huyện Đức Phổ rồi ra cửa biển cùng tên .

9. đồng bằng Bình Định  có nhiều đồng bằng nhỏ (Tam Quan, Bồng Sơn, Phù Mỹ, Phù Cát) với tổng diện tích chừng 1 550 km2, nhưng chỉ có đồng bằng Qui Nhơn là rộng nhất vì chiếm đến 500km2;

Từ ngoài vào, phải kể :

-  Sông An Lão bắt nguồn từ vùng núi huyện Ba Tơ tỉnh Quảng Ngãi

 Nước Ba Tơ chảy vô Bình Định

Nhắn bạn chung tình tránh nịnh, chớ theo

và chảy từ Bắc xuống Nam qua các huyện An Lão, Hoài Ân tỉnh Bình Định và hợp với sông Lại (Lại Giang) ở gần thị trấn huyện lị huyện Hoài Nhơn trước khi đổ ra biển

Nước Lại Giang mênh mang mùa nắng

Dòng sông Côn lai láng mùa mưa

Đã cam tháng đợi năm chờ

Duyên em đục chịu, trông nhờ quản bao

-sông Trúc chỉ là một sông nhỏ chảy từ đầm Trà Ổ ra biển ở huyện Phù Mỹ.

-Sông Côn  dài hơn sông trên, phát nguyên từ khối núi Ngọc Rô ở huyện Kon Plong tỉnh Kontum, đoạn thượng lưu là sông Dak Cron Bung, đoạn trung lưu,  chảy vào huyện Tây Sơn có tên sông Hà Giao, đoạn hạ lưu chia ra nhiều chi lưu, đổ ra vịnh Quy Nhơn.

Vài ca dao có địa danh thuộc Bình Định như sau:

-Anh về Đập Đá , Gò Găng

Để em kéo vải sáng trăng một mình

-Tam Quan đất tốt trồng dừa

Nam thanh nữ tú cho vừa ý anh

10. đồng bằng Tuy Hoà do Sông Ba bồi đắp. Đây là một con sông lớn và dài gần 400km, bắt nguồn từ cao nguyên Kontum, chảy qua các tỉnh Pleiku và Phú Yên rồi ra biển ỏ Tuy Hoà . Đoạn hạ lưu, từ chỗ hợp lưu với sông Hinh ỏ Củng Sơn, chảy ra biển, gọi là sông Đà Rằng, có đập Đồng Cam . Lưu vực rất rộng ( 13800km2); với một lưu vực rộng lớn như thế cọng thêm hệ thống dẫn nước của đập Đồng Cam tưới các cánh đồng phù sa phì nhiêu, tạo một nền nông nghiệp phát đạt.:

Tiếng đồn Bình Định tốt nhà

             Phú Yên tốt ruộng, Khánh Hoà tốt trâu

Bên phải sông Ba có một  nhánh gọi là sông Hinh hợp với sông Ba ở Củng Sơn, huyện lỵ của huyện Sơn Hoà. Trên sông có trạm thủy điện Sông Hinh, công suất 66 MW

Trong đồng bằng Phú Yên cũng có một đầm lớn rộng 1500ha, có sò huyết, tục gọi đầm Ô Loan.

11. đồng bằng Khánh Hoà hay Nha Trang chỉ gồm hai đồng bằng chính là đồng bằng Ninh Hoà (100km2) và đồng bằng Nha Trang (135 km2), ngoài ra toàn các đồng bằng nho nhỏ. Giữa mũi Đèo Cả đến mũi Dinh (Padaran), bờ biển có nhiều bãi rất đẹp như bãi biển Đại Lãnh phía bắc Ninh Hoà và nhiều hòn đảo nhỏ ngày nay đã dính liền vào bờ biển bởi những giải duyên hải từ Bắc đến Nam.

Sông Cái chảy qua thành phố Nha Trang :

-Anh muốn tìm nguồn nước trong

Nên đi ngược dòng sông Cái

Hay vì bị bùa ngải

Nên anh phải bỏ bãi, lên nguồn?

Thuyền anh dù thuận gió đi luôn

Đến đầu Thác Ngựa cũng phải cuốn buồm trở lui

(Thác Ngựa là một trong các thác nguy hiểm ở thượng nguồn sông Nha Trang)

 

-Thơm Vạn Giã thơm đà qúa ngọt

Mía Phú Ân cái đọt cũng ngon

Hỡi người chưa vợ chưa con

Vào đây chung gánh nước non với mình

Quản bao lên thác xuống ghềnh

Mía ngon, thơm ngọt đượm tình quê hương

-Phải chi Sông Cái có cầu

Thiếp qua, thiếp giải cơn sầu chàng nghe

Ai làm chén nọ xa ve

Mùa xuân thiếp đợi, mùa hè chàng trông

Biết là có đặng hay không                

Đó chờ, đây đợi uổng công hai đàng

12. đồng bằng Ninh Thuận. Vùng này có tiếng nắng thừa mưa thiếu, khô hạn . Sông Phan Rang, còn gọi sông Cái có đập Nha Trinh , ngày nay nhờ nước xả của đập thủy điện Danhim trên Dalat, nên lượng nước sử dụng cho sự tưới ruộng được  nhiều hơn. Phía Đông Bắc thị xã Phan Rang, có đầm Nại rộng 700 ha .

Tại đồng bằng Phan Rang, mùa nắng hiện tượng bốc hơi xảy ra rất mạnh, do sự mao dẫn, các mầu bọt trắng đục đùn lên mặt đất. Đó là đất cà giang, nhiều cacbonat natri, dân địa phương thiếu xabông dùng chất đó kỳ cọ khi tắm

13. đồng bằng Bình Thuận

Từ mũi Dinh đến Phan Thiết, giãy núi Trường Sơn ở xa bỡ biển hơn, do đó các đồng bằng rộng  hơn nhưng lại khô hạn: vũ lượng hàng năm nhỏ hơn 600mm và số ngày mưa ít hơn 80. Nhờ khô hạn, sự bốc hơi nước mạnh nên có nhiều ruộng muối như ở Cà Ná.

Nếu kể bắt đầu từ ngoài vào, ta có sông Lòng Sông, chảy qua huyện Tuy Phong,rồi đến sông Lủy  với sông Mao, một sông nhánh bên trái của sông Lủy, đổ ra cửa Phan Rí..

Sông Mường Mán chảy qua Phan Thiết

Quần đảo Phú Qúy ngoài khơi Bình Thuận

14. Lưu vực và ảnh hưởng rừng trên  lưu vực

Lưu vực sông là vùng lãnh thổ mà sông nhận được nưóc nuôi dưỡng. Các dòng sông miền Trung có lưu vực nhỏ, chỉ trừ sông Mã, sông Cả , sông Thu Bồn và sông Ba . Trong thủy lợi, diện tích lưu vực sông được tính từ nguồn đến vị trí công trình tính toán

Rừng có ảnh hưởng đến các yếu tố thủy văn trong lưu vực: rừng hạn chế dòng chảy mặt, chuyển nước mặt thành nước ngầm, nhờ vậy có tác dụng điều tiết nguồn nước sông suối Rừng bảo vệ đất trên các triền lưu vực, giúp chống  xói mòn. Những lưu vực có rừng che phủ thì độ ẩm không khí tăng cao, làm tăng lượng nước rơi địa hình. Chính nhờ các khả năng điều tiết to lớn như vậy của rừng  nên sự phá rừng bừa bãi trên lưu vực đã dẫn đến những kết qủa tai hại như lũ lụt xảy ra, hạn hạn tiếp diễn, xói mòn triền dốc, đem theo cả sỏi đá lẫn cát bùn làm nhiều hồ chứa nước dễ bị bít và cạn, phải nạo vét định kỳ

Để dễ bề so sánh, sông Hồng dài 1126 km và có lưu vực toàn thể là 168 700 km2 trong đó chiều dài chảy trong nước là 556 km và lưu vực trong nước là 86 500 km2; sông Mekong có lưu vực toàn thể rất rộng: 795 000km2, trong đó chỉ có 71 000km2 là nằm trong nước.

15. Công dụng của các dòng sông

Trong các tài nguyên thiên nhiên, sông ngòi là một tài nguyên vô giá vì đảm nhận nhiều chức năng, cung cấp cho con người những dịch vụ tối cần cho cuộc sống.

Sông ngòi giữ nhiều chức năng quan trọng như:

.cung cấp nước sinh hoạt

.nước dùng trong các kỹ nghệ: mía đường, xi măng, giấy

.đem từng lớp lớp phù sa về giúp cho nông nghiệp trồng trọt, chăn nuôi

.nuôi trồng thủy sản ở mọi môi trường: thủy sản nước ngọt,  thủy sản nước lợ và nước mặn

. vận tải ghe thuyền chuyên chở phẩm vật từ miền xuôi lên miền ngược và đem sản phẩm miền núi xuống đồng bằng:

Ai về nhắn với họ nguồn

Mít non chở xuống, cá chuồn chở lên

. hồ chứa nước tại các vùng  cao vừa sản xuất điện năng, vừa công dụng tưới nước và điều hoà dòng chảy

16. Sông nước trong văn học dân gian

Sông ngòi luôn luôn là nguồn cảm hứng vô tận cho thơ, văn, nhạc. Những bài thơ Đường của Lý Bạch, của Thôi Hiệu, bài Tỳ Bà Hành của Bạch Cư Dị, bản nhạc Dòng Sông Xanh đều lấy sông làm nguồn cảm hứng. Riêng văn học dân gian cũng có nhiều điệu hò trên sông nước. Vì sự vận chuyển hàng hoá bằng ghe thuyền đòi hỏi chèo chống khó nhọc nên để bớt vất vả khi chèo đò, nhiều loại hò ra đời với nội dung rất phong phú,  phản ánh phong cảnh thiên nhiên, mối tình trai gái v.v. Cùng với mái chèo cất nhịp, những lời ca giàu tính chất trữ tình giúp cả khách lẫn trai chèo quên đi những nhọc nhằn, nỗi lạnh lẽo tịch mịch của đêm truờng. Văn học dân gian được  phong phú thêm với những hò Huế, hò Quảng, hò sông Mã v.v.

Dòng sông ở Huế với  nhiều điệu hò: mái nhì, mái đẩy, dô hậy, đẩy nôốc là những thể hò dân gian trên sông nước. Tiếng hò của mối tình ngang trái:

Nước chảy xuôi, con cá buôi lội ngược

Nước chảy ngược, con cá vượt lội ngang

Thuyền em xuống bến Thuận An

Thuyền anh lại trẩy lên ngàn anh ơi !

Câu hò mái nhì gợi nhiều rung cảm do tình yêu đôi lứa:

Nước đầu cầu, khúc sâu khúc cạn

Chèo qua Ngọc Trản, đến mạn Kim Long

Sương sa gió thổi lạnh lùng

Sóng xao trăng lặn, gợi lòng nhớ thương

Tình yêu chân thật, tình yêu không son phấn là những đề tài trong các câu hò dân gian:

Thiên sanh nhân, hà nhân vô lộc

Địa sanh thảo, hà thảo vô căn

Một mình em ngồi dựa lòng thuyền, dưới nưóc trên trăng

Biết cùng ai trao duyên gửi phận, cho được bằng thế gian

 

Hò khoan có cả hò trên vạn, hò dưới nước. Hò khoan cũng được gọi với nhiều tên như hò đối đáp, hò chào mừng. Nhiều loại hò có tính cách chơi chữ dân gian và lối chơi chữ của nhà nho rất thông dụng:

Cá có đâu mà anh ngồi câu đó

Biết có không mà công khó anh ơi ..

Hoặc:

Gái Xuân em đi chợ Hạ

Mua con cá Thu về chợ hãy đang Đông

Ai nói với anh em đã có chồng

Tức mình em đổ cá xuống sông em về

Hoặc:

Người Kim mã cưõi con Ngựa vàng,

Đất Phù Long rồng nổi, thời chàng đói chi

Người con trai cũng đối lại:

Người Thanh Thủy gặp khách Nước Trong,

           Hoành Sơn ngang núi, đã thoả lòng em chưa ?

Hò có nhiều loại tùy động tác như hò rời bến, hò đò xuôi, hò mắc cạn v.v.Nhạc điệu tùy lúc. Hò đò xuôi khi  thuận buồm xuôi gió với nhạc điệu dài đều; hò mắc cạn thì khi dứt một câu hò thì trai đò phải đồng lên tiếng ‘vác’ đồng thời đem hết sức  vác thuyền và cứ dứt một câu hò, thuyền nhích được một đoạn

Những câu hò, câu hát cũng dùng sông để ví von, so sánh:

-Bao giờ cho sóng bỏ gành

Cù lao bỏ biển, anh mới đành bỏ em .

 

-Cây đa cũ, bến dò xưa,

Người thương có nghĩa, nắng mưa ta vẫn chờ

 

-Nào khi mô, em nói với anh :

Sông cạn, mà tình không cạn,

Vàng mòn, mà nghĩa chẳng mòn

Nay chừ nước lại xa non,

Đêm năm canh tơ tưởng, héo hon ruột tằm

-Muời hai bến nước là duyên

Em cũng muốn bến hiền thuyền đậu

Nhưng em trách cho hai bên phụ mẫu

Làm cho hai đứa không nên thất nên gia

Xa cách này bởi tại mẹ cha

Làm cho nên nỗi bướm hoa lìa cành

Bình luận (17)

  • JackZhang

    Đồng bằng còn nhiều không? Bài viết của Thái Công chỉ còn lại trong câu dân ca Mẹ ru và ngày nay tắt dần:

    Cả nước mấy năm từ “đổi mới” đã ồ ạt “Bán đất” là cuộc tỉ thí vói tương lai khủng khiếp nhất. Tỉnh nào cũng có vài ba Khu công nghiệp, nhưng chẳng làm ra sản phẩm xuất khẩu nào có thương hiệu cả vì máy móc lạc hậu, bán trong nước cũng chẳng ai mua . Tỉnh nào cũng có vài ba sân golf. Rồi dự án mở rộng đô thị lên gấp đôi gấp ba, dự án khu biệt thự,… đang làm cho đất nông nghiệp, đất trồng lúa trong cả nước, đất trồng cây ăn trái ở Nam Bộ đang thu hẹp với tốc độ chóng mặt. mỗi năm có từ 73.000- 120.000 ha đất nông nghiệp bị thu hồi, bị chuyển đổi. Mở rộng đô thị thì đất ruộng thành đất thành phố, bán với giá cao hơn. Đua nhau mà ăn chia, lấn chiếm, đẩy nông dân ra khởi mảnh đất ngàn đời sinh sống của họ. Thế là khẩu hiệu của “dân cày có ruộng” thành ký ức lịch sử…

    Vì mục tiêu tăng GDP, tăng thu ngân sách, các tỉnh đang thi nhau bán đất nông nghiệp một cách vô tội vạ. Mất đất, chỉ nông dân và nhà nước là thua thiệt. Ruộng mình đó, đất mình đó, bỗng nhiên bị mất trắng tay. Tiền đền bù giá bèo không đủ mua đất mới để xây nhà, nói chi đến làm ăn sinh sống. Hết bán rừng, than, ti-tan, đá, người ta con bán cả bô-xit Tây Nguyên, thứ mà cách đây mấy chục năm luôn có danh từ “bảo tồn di sản” họ sợ làm hư hỏng môi trường và văn hóa Tây Nguyên. Nhưng bây giờ thì bất cần tương lai Tây Nguyên, bất cần hàng ngàn trí thức tâm huyết với đất nước kịch liệt phản đối, họ vẫn khai thác Các nhà chiến lược quân sự thường nói: ”Ai làm chủ Tây Nguyên sẽ làm chủ Đông Dương”. Chao ôi, từ việc bán tài nguyên đến “bán nước” chỉ còn một khoảng cách mong manh như sợi chỉ…

    Nước là loại tài nguyên quý giá cho đồng bằng châu thổ cũng đang bị xâm hại nghiêm trọng. Hiện nay tất cả các con sông đều “đang chết dần” vì ô nhiễm do chất thải công nghiệp chưa qua xử lý đều thải trực tiếp ra sông. Mạch nước ngầm đang xuống thấp chưa từng có do khai vô tội vạ. Rồi “phong trào” phát triển thuỷ điện tùm lum làm cho mực nước ở đồng bằng giảm xuống. Đến cả sông Hồng cũng cạn trơ đi bộ qua được. Có tỉnh làm đến hàng chục nhà máy thuỷ điện. Được điện thì mất lúa vì đất đai khô cằn không có nước tưới, bị sa mạc hoá không trồng lúa, trồng màu được. Muốn phát điện thì mực nước tích ở hồ phải cao hơn mực nước chết…

    Kỳ này các bác nông dân Việt nam khỏi làm ruộng đi đánh Golf cả ngày..quả là DÂN ta văn minh nhất hành tinh.

    Reply
    • Hai Lúa chánh hiệu

      Lãnh đạo xứ này tệ quá chú àh, từ cái chức quèn nhứt tới cái chức cao nhứt, dân chịu không thấu chú ơi, kêu ai bây giờ, kêu lên Liên Hiệp Quốc sao?????

      Reply
  • Nghiêm ánh

    Bài này dài quá cháu chưa đọc hết nhưng mở đầu cháu đã thấy vui muốn nhắn ĐẠI BIỂU QUỐC HỘI tại HN

    Con đường cái quan, chạy dài từ Bắc vô Nam, xuyên qua các đồng bằng duyên hải miền Trung, xuyên đèo, qua suối, với câu hát trữ tình và trêu ghẹo:
    ” Hỡi anh đi đường cái quan
    Dừng chân đứng lại em than đôi lời
    Đi đâu vội lắm ai ơi
    Công việc đã có chị tôi ở nhà “

    Reply
  • Hoàng cương

    Các dòng sông tạo thế đan xen thêu dệt , không gian hài hòa ,phong cảnh núi non cao vừa tầm không làm khó cho tầm vóc các dân tộc sinh sống .
    Đất nước thanh bình nền thơ ca , ẩm thực rực rỡ ..

    một con thuyền nhỏ thấp thoáng với cánh tay răng lưới trên sông lúc bình minh lên

    em thôn nữ bơi thuyền thước tha , gái tắm dưới ánh trăng thanh , cánh cò chao nghiêng thả diều trên đồng cỏ … Nguồn cảm hứng được cộng hưởng thi ca nhạc họa dậy sóng ,lan tỏa khắp mọi nơi không phân biệt giới tính. …
    Sự ghen tỵ của trung hoa làm cho người Việt điêu đứng trong tòa thiên nhiên lộng lẫy .không được yên thân sinh sống ,nội tâm bị dồn nén trai lỳ … nên đất nước mới ra nông nỗi này .

    Reply
  • Lang

    Mỗi đồng bằng có bao nhiêu thuỷ điên nhỉ???

    Reply
  • TRIỆU LƯƠNG DÂN

    Nỗi đau của dòng Sông Hồng hôm nay
    *************************************

    http://www.youtube.com/watch?v=mUbvKCkpi0o

    Hồng Hà ngàn năm nay đổi dòng

    Châu thổ phù sa chuyện con sông

    Trang sách sinh động ghi Sử lịch

    Đua nhau khai thác cát lòng nông

    Sinh thái điêu tàn nhà đổ sụp

    Ngọc Thụy Long Biên buồn chớm đông

    Đình Ngọc Tháp di tích văn hóa

    Hàm ếch hà bá tham: ngàn chông !

    Nguyễn Hữu Viện

    Hồng Phố, đêm trắng vọng nghe tiếng Sông Hồng

    11/11/2006

    Nguyên nhân tại sao sông Hồng đang ồ ạt lở? Hiện tượng sạt lở ở Ngọc Thụy (Hà Nội) hiện không còn giống như sạt lở của những năm trước là đất bị sóng đánh sạt dần xuống, mà thực tế đất ở đây đang sụp xuống từng mảng lớn. Điều đó chứng tỏ bên dưới giáp vỉa sông đang xuất hiện những “hàm ếch”, mà nguyên nhân là do nạn đào, hút cát xô bồ, bừa bãi nhiều năm qua gây ra.

    Gửi em nằm phơi mình ngay giữa Sông Hồng .. .. ..
    *********************************************

    Hà Nội mùa này…phố đã thành sông
    Đường Cổ Ngư xưa nay đã ngập đồng
    Hà Nội mùa này cơn mưa sang hồng thủy
    Hoa sữa ngừng rơi thương em chèo bè tam bản đêm khuya
    Anh bên dòng sông Seine trữ tình
    Nhớ mùi hương da thịt em thơm như cánh sen
    Bài thơ này gửi em giờ đây nằm giữa sông Hồng
    Anh nghĩ về Người Hà Lội nào cũng lãng mạn năng động
    Như dòng cuộn đỏ phù sa bên bồi bên lở đôi bờ sông

    * * *

    Hà Nội bây giờ nơi ấy … Hà Nội phố đã thành sông
    Đường Cổ Ngư xưa nay lụt ngập đồng
    Đường bộ đường thủy hòa nhập thành dòng kênh
    Hà Nội bây giờ nơi ấy … cơn mưa lớn dầm dề
    Hà Nội trong cơn Đại Hồng Thủy thuở Hồng hoang
    Văn Miếu cụ già thư thả buông câu con rô con diếc

    * * *

    Anh gửi mây trời Paris cho em làm lưới bén
    Đêm trăng «phùng quán» ngập nước em giăng lưới cá Hồ Tây
    Anh sẽ lấy trộm chiếc du thuyền nhỏ kia
    Cho em lái về Sơn Tây «quang dũng «
    Cho anh bên sông Seine góc trời nửa bán cầu này
    Nhìn thấy Đôi mắt Người Sơn Tây chiều hành quân bàng bạc
    Mùa Thu bên này lá vàng rơi lá chết úa rơi rào rạc

    Anh bỏ chiếc du thuyền trên lòng bàn tay rồi thổi làn hơi phù thủy
    Cho em nhổ neo về Bắc Ninh
    Cho dòng sông nâng cuốn em về bên kia sông Đuống
    Tìm cho anh Lá Diêu Bông từ trí tưởng Hoàng Cầm
    Xin em đừng tung buồm về Phố Biển Hải Phòng em nhé
    Anh lo sợ hàng hàng lớp lớp con sóng đường sông
    Sẽ nhấn chìm Bến xuân – Suối mơ – Thiên Thai của anh

    * * *

    Anh yêu Hà Nội thu vàng hoa nắng
    Phấp phới áo lụa Hà Đông
    Giờ anh lại dỗi hờn Hà Nội hồng thủy hồng hoang mùa nước nổi
    Đất Nước mở toang cửa hội nhập Toàn cầu
    Không còn cấm chợ cấm sông bế môn tỏa cảng
    Dự án X gói thầu Y tiếp thị Z
    Xe hơi quần tây váy đầm hở vú hở đùi hở rốn hở miệng cười
    Môi tô hồng mắt xanh tóc vàng tóc đỏ

    * * *

    Anh yêu Hà Nội
    Yêu em Người Hà Nội
    Yêu những nhà chọc trời cao ốc cao tầng hại điện hiện đại
    Nghiêng mình bên Hồ Gươm muôn đời
    Giờ phủ phục trước thiên tai lẫn nhân tai
    Những tay lãnh đạo đỉnh cao trí tuệ thiên tài !
    Những chuyên gia quy hoạch nhân tài

    * * *

    Thương quá là thương đến nhủ thầm
    Hà Nội cũ – Hà Nội mới
    Hà Nội & Hà Tây ơi
    Nghĩa tương thân nặng cánh Đàn Chim Việt muôn trời
    Cảm phận kiếp người nơi chốn cũ xa vời
    Động lòng trắc ẩn những ai ai .. ..

    * * *

    Thủ Đô dấu yêu ơi !
    Vòng đai và Cửa ngõ Thủ Đô ơi!
    Hà Nội tưởng chừng như rơi vào quên lãng lãng quên
    Trên kênh tin truyền hình thế giới
    Đang ngập lụt tin khủng hoảng tài chính
    Hà Nội bây giờ tràn ngập giông mưa Sơn tinh Thủy tinh .. ..
    Hồ Ba Mẫu hoà nhập với Hồ Bảy Mẫu không tuân ngay số học
    Số học nào như Đại số Boole cơ số Hai máy tính hả em ?
    Giờ thương em váy đầm ngắn chân dài duyên dáng
    Em lội như ngan lông măng tơ vàng
    Giữa mùa hương hoa Sữa hương tràm hương Bằng lăng bát ngát

    * * *

    Mưa sơ sơ đường đã hoá thành sông
    Mưa bão mạnh cả Thủ đô biến thành biển !
    Anh yêu Hà Nội
    Yêu em Người Hà Nội
    Anh Người Tình chung thủy của Hà Nội Ngàn năm
    Yêu em Người Hà Nội
    Chiều nay bên sông Seine thầm gọi dấu yêu
    Em ơi, Hà Nội Phố
    Bỗng chốc nghẹn ngào như muốn khóc
    Phương ngữ mang dự báo nước mắt dạt dào
    Em ơi ! Hà .. .. L..ội ..Phố !
    Bỗng thầm khóc thốt lên ngọng nghịu: Hà Lội!
    Anh vẫn còn em mãi mãi giữa Trái tim anh .. ..

    Nguyễn Hữu Viện

    http://www.youtube.com/watch?v=SCQc-2TAJPo

    Hà Nội mùa này phố cũng như sông
    Cái rét đầu đông, chân em run ngâm trong nước lạnh
    Hoa sữa thôi rơi, em tôi bơi cả chiều trên phố
    Đường Cổ Ngư xưa, ngập tràn nước sông Hồng…

    Hà Nội mùa này chiều không có nắng
    Phố vắng nước lên thành con sông
    Quán cóc nước dâng ngập qua mông
    Hồ Tây, giờ không thấy bờ…

    Hà Nội mùa này lòng bao đau đớn
    Ta nhớ đêm nao lạnh đôi tay
    Cho đến đêm qua lạnh đôi chân
    Giờ đây, lạnh luôn toàn thân.

    Hà Nội mùa này phố cũng như sông
    Cái rét đầu đông, chân em thâm vì ngâm nước lạnh
    Hoa sữa thôi rơi, em tôi bơi cả chiều trên phố
    Đường Cổ Ngư xưa, ngập tràn nước sông Hồng…

    Hà nội mùa này người đi đơm cá
    Phố vắng nước lên thành con sông
    Quán cóc nước dâng ngập qua mông
    Hồ Tây, tràn ra Mỹ Đình

    Hà Nội mùa này lòng bao đau đớn
    Ta nhớ đêm nao lạnh đôi tay
    Cho đến đêm qua lạnh đôi chân
    Giờ đây, lạnh luôn toàn thân

    Reply
  • Đại Khựa

    Ôi,đất nước tôi!đọc mà buồn và xót xa!Đoảng ơi là Đoảng..

    Reply
  • 6 X

    Tôi được biết thơ này nguyên văn theo lời kể của bà mẹ tôi (cụ sinh năm 1918) như sau:
    Hỡi ai đi đường cái quan
    Dừng chân đứng lại em than đôi lời
    Đi đâu vội mấy anh ơi
    Việc Quan đã có chị tôi ở nhà
    Bao giờ bắt lính đàn bà
    Thì em đi đỡ chàng vài ba năm
    Chồng mãn thì vợ lại đăng
    Bao giờ đỗ ach-xi-đăng thì thôi.

    Reply
  • Ngo Tinh

    Vài con chim non chim chíp kêu trên cành
    Như nhủ … TRỜI XANH !

    ( Đặng Thế Phong)

    Reply
  • tam

    Đèo dốc – trơ trọi: nhô đồi – núi; lúa – cát – nắng – gió: lộ đồng – bằng.

    Reply

Để lại một nhận xét

© 2014 GÓC NHÌN ALAN

Scroll to top